Ως «ανασφαλείς» χαρακτηρίζονται οι συνθήκες διαβίωσης που επικρατούν στα ελληνικά αστικά κέντρα και αφορούν την οργάνωση του χώρου και την ανάπτυξη ορθών πρακτικών για την προστασία του πολίτη. Βενζινάδικα λειτουργούν στα ισόγεια πολυκατοικιών, κεντρικές οδικές αρτηρίες δε διαθέτουν πεζοδρόμια, ενώ είναι ανύπαρκτα τα σημεία συγκέντρωσης και διαφυγής σε περιπτώσεις εκτάκτου ανάγκης.
«Μια απλή και μόνο θεώρηση της ελληνικής πόλης υπό το πρίσμα της ασφάλειας αναδεικνύει σωρεία στοιχείων αυξημένης τρωτότητας και ελλιπούς συσχέτισης της κανονικής ζωής και ρύθμισης της λειτουργίας των αστικών συγκροτημάτων με το σχεδιασμό ασφαλείας. Η ελλιπής δε αυτή συσχέτιση παρατηρείται σε όλα τα επίπεδα στο χώρο και σε όλες τις φάσεις εκδήλωσης των καταστροφικών φαινομένων που έχουν κατά καιρούς πλήξει τις ελληνικές πόλεις (σεισμοί, πλημμύρες, πυρκαγιές, ακραία φαινόμενα)».
Στο συμπέρασμα αυτό καταλήγει η επιστημονική έρευνα του καθηγητή και προέδρου του τμήματος Γεωγραφίας του Χαροκόπειου Πανεπηστημίου Παύλου -Μαρίνου Δελλαδέτσιμα.
Είναι ασφαλείς οι πόλεις που ζούμε;
Ο καθηγητής επιχειρεί μέσα από την παγκόσμια εμπειρία και τη χαρτογράφηση της ελληνικής πραγματικότητας να απαντήσει, μεταξύ άλλων, στο βασικό ερώτημα: «Είναι ασφαλείς οι πόλεις που ζούμε;». Οι ελληνικές πόλεις και το στοιχείο της ασφάλειας φαίνεται, μέσα από συγκεκριμένες αναφορές παραδειγμάτων, ότι δεν έχουν καθόλου καλή σχέση. Αντίστοιχα τα βήματα που γίνονται από την πλευρά της πολιτείας κάθε άλλο παρά θετικά είναι μέχρι σήμερα. Τα σχέδια πρόληψης και αντιμετώπισης εκτάκτων αναγκών χαρακτηρίζονται ξεπερασμένα, ενώ σε πολλές περιπτώσεις οι δράσεις που αναπτύσσονται δεν είναι προς τη σωστή κατεύθυνση με συνέπεια τη διαιώνιση προβληματικών καταστάσεων. Ενδεικτικό παράδειγμα αποτελεί η δημιουργία λυόμενων εγκαταστάσεων για τη φιλοξενία σεισμοπαθών. Όπως επισημαίνεται στην έρευνα οι εγκαταστάσεις αυτές στην πλειονότητα των περιπτώσεων προσλαμβάνουν μόνιμο χαρακτήρα με συνέπεια ένα ποσοστό από τους πληγέντες να διαμένουν σ’ αυτές και μετά από δύο δεκαετίες!
Στο γενικότερο πλαίσιο ο σχεδιασμός της ασφάλειας φαίνεται να επηρεάζεται από τέσσερις βασικούς άξονες:
- την ελλιπή εφαρμογή κανονιστικών όρων και κανονισμών ασφαλείας,
- τα υπάρχοντα κενά του πολεοδομικού σχεδιασμού,
- την ανυπαρξία εφαρμοσμένης πολιτικής γης στις πόλεις και
- την πολυδιάσπαση – αναποτελεσματικότητα των συστημάτων διακυβέρνησης.
Τα συμπεράσματα της επίμαχης έρευνας του Παύλου -Μαρίνου Δελλαδέτσιμα δημοσιεύονται σε ειδική έκδοση του Εξάντα με τίτλο «Οι Ασφαλείς Πόλεις» και παρακάτω καταγράφονται οι σημαντικότερες διαπιστώσεις που προέκυψαν από τη μελέτη συγκεκριμένων πόλεων και περιοχών.
Περιοχές αυξημένου κινδύνου
«Ακραία περιοχή αυξημένης τρωτότητας», με τον επιστημονικό αυτό όρο χαρακτηρίζονται περιοχές ή ζώνες πόλεων και αστικών συγκροτημάτων που συγκεντρώνουν μια σειρά από επικίνδυνες δραστηριότητες. Όπως επισημαίνεται από το καθηγητή Π. Μ. Δελλαδέτσιμα τόσο στο λεκανοπέδιο, όσο και σε άλλες περιοχές εντοπίζονται αρκετά σημεία αυξημένου κινδύνου.
Ένα ενδεικτικό παράδειγμα αφορά στη χωροθέτηση των νοσοκομειακών μονάδων στην Αττική. Σε μια ακτίνα περίπου 6 χιλιομέτρων βρίσκονται 16 από τις μεγαλύτερες μονάδες της Αττικής!
Όπως επισημαίνει σε περίπτωση έκτακτης κατάστασης οι πιθανότητες συμφόρησης, δυσλειτουργίας και συνολικά αστοχίας είναι ιδιαίτερα αυξημένες. Με απλά λόγια σε περίπτωση ενός μεγάλου και καταστροφικού σεισμού ή πυρκαγιάς τα συνεργεία διάσωσης και περίθαλψης θα αντιμετώπιζαν ανυπέρβλητα προβλήματα. Η ανυπαρξία «εξόδων ασφαλείας» σε πολλά κτήρια και ολόκληρα πολεοδομικά συγκροτήματα θα προκαλούσαν επιπλέον προβλήματα με ορατό τον κίνδυνο πρόκλησης πανικού. Το ίδιο πρόβλημα εντοπίζεται και σε ζώνες αναψυχής, όπως για παράδειγμα του Ψυρρή.
Κόκκινες ζώνες
Σε ένα μεγάλο τμήμα της Αθηνάς, υπάρχουν «κόκκινες ζώνες» στις οποίες οι πολίτες δεν θα μπορούσαν να βρουν ανοικτούς χώρους (πλατείες ή πάρκα) για να προστατευθούν. Ανάλογη εικόνα καταγράφεται και σε άλλες περιοχές. Στο Ηράκλειο της Κρήτης, όπου έχει γίνει παλαιότερα ειδική μελέτη (1997), είχε διαπιστωθεί ότι ένα σημαντικό τμήμα της παραλιακής ζώνης, όπως και του ενδότερου οικοδομικού τμήματος της πόλης δε διέθετε ασφαλείς χώρους καταφυγής. Μάλιστα σε ορισμένα σημεία το σχέδιο πολιτικής προστασίας περιείχε λάθη καθώς χωρίς να έχει προηγηθεί επιτόπιος έλεγχος χαρακτηρίστηκαν ως ζώνες συγκέντρωσης τα Βενετσιάνικα τείχη! Βέβαια η κατάσταση στη συγκεκριμένη περιοχή σήμερα έχει ανατραπεί καθώς τα τελευταία χρόνια βρίσκεται σε εξέλιξη μια συστηματική προσπάθεια ανάπλασης της.
Ακραία ζώνη αυξημένης τρωτότητας, χαρακτηρίζεται η περιοχή Σκαραμαγκά -Ελευσίνας -Σαλαμίνας. Στην ευρύτερη γεωγραφική έκταση των συγκεκριμένων πόλεων λειτουργούν ναυπηγεία και τεράστιες εγκαταστάσεις πετρελαιοειδών όπως και υγραερίου.
Κατασκευές και κυκλοφοριακός φόρτος
Στην έρευνα εξειδικεύεται η μελέτη και στη μικροκλίμακα του πολεοδομικού ιστού, όπου οι διαπιστώσεις είναι αποκαλυπτικές.
Σε πολλές περιπτώσεις κτηρίων συνυπάρχουν χρήσεις κατοικίας με κρίσιμες επιχειρηματικές δραστηριότητες, όπως είναι για παράδειγμα τα πρατήρια καυσίμων.
Στην πλειονότητα των ελληνικών πόλεων υπάρχει ένα σύνολο χαρακτηριστικών, τα οποία περιορίζουν τη λειτουργικότητα των δημοσίων χώρων και αυξάνουν τους κινδύνους πρόκλησης σωματικών βλαβών. Κινητά και ακίνητα εμπόδια καλύπτουν τα πεζοδρόμια. Πολυάριθμες πινακίδες παντός τύπου αναρτώνται ή αιωρούνται πάνω από τα πεζοδρόμια ενώ η σήμανση είναι ελλιπής. Συχνά, ακόμα και σε μεγάλες οδικές αρτηρίες, δεν υπάρχουν πεζοδρόμια, ενώ στο σύνολο των οδικών αρτηριών είναι σχεδόν ακατόρθωτη η μετακίνηση ατόμων που έχουν κινητικά προβλήματα.
Οι δήμοι μπορούν να έχουν πρωταγωνιστικό ρόλο
Όπως μας επισημαίνει ο καθηγητής Παύλος Μαρίνος Δελλαδέτσιμας η λύση σε σειρά προβλημάτων που εντοπίζονται στις ελληνικές πόλεις μπορεί να έρθει από την εφαρμογή μιας «προγραμματικής σύμβασης ασφαλείας». Όπως υπογραμμίζει, κάθε πόλη -δήμος θα μπορούσε να συνάψει μια σύμβαση με έναν ευρύτερο φορέα, όπως για παράδειγμα τη Γενική Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας, ο οποίος θα παρέχει τεχνολογική θεσμική και οικονομική υποστήριξη προκειμένου να διαμορφωθεί ένα κοινά αποδεκτό πρόγραμμα ασφάλειας. Η ασφάλεια χαρακτηρίζεται από τον καθηγητή ως ένα συνεκτικό στοιχείο πάνω στο οποίο μπορεί να προσδιοριστεί μία σύγχρονη παρεμβατική λογική συνολικά στο χώρο.
Το μοντέλο που περιγράφεται έχει εφαρμοστεί με επιτυχία στις ΗΠΑ, όπου η κεντρική διοίκηση ενίσχυε την ανάπτυξη από τις δημοτικές αρχές πρωτοβουλιών, οι οποίες θα θωράκιζαν τις πόλεις από φυσικές απειλές. Μάλιστα για να εφαρμοστούν τα συστήματα αυτά εφαρμόστηκε ένα τεχνοκρατικό μοντέλο τύπου ISO, μέσω του οποίου γινόταν η πιστοποίηση προγραμμάτων δράσης.
Σε ότι αφορά τον ελληνικό χώρο στην έρευνα προτείνεται και η εφαρμογή ειδικών ζωνών εκκένωσης. Εκεί θα μπορούν να λειτουργούν χώροι καταφυγής και να δημιουργηθούν επαρκή κενά σε σημεία που δεν υπάρχουν. Ως παράδειγμα σωστής πρακτικής αναφέρεται το σχέδιο συνδυασμένης τρωτότητας του μητροπολιτικού κέντρου στο Τόκιο.