Ο όρος «ανθρώπινα σκουπίδια» εισήχθη στην κοινωνιολογική επιστήμη μέσα από τις σκέψεις που διατυπώνει ένας από τους μεγαλύτερους κοινωνιολογικούς στοχαστές του 20ού αιώνα. Πρόκειται για τον Ζίγκμουντ Μπάουμαν, ο οποίος επιχειρεί μια προσέγγιση της εποχής μας μέσα από ένα αλληλένδετο πλέγμα πολιτισμικών μορφών. Κυρίαρχο στοιχείο στην κοινωνιολογική σκέψη του είναι η ρευστότητα, η οποία χαρακτηρίζει τις ανθρώπινες σχέσεις, τα συναισθήματα και την ταυτότητα των ατόμων. Ο επαναπροσδιορισμός των σχέσεων εξουσίας και πολιτικής, ο ρόλος των νέων τεχνολογιών και η σύγχρονη καπιταλιστική λειτουργία οδηγούν σε νέα δεδομένα, μεταξύ των οποίων και η δημιουργία του «ανθρώπινου πλεονάσματος» των μεταναστών.
Οπως υποστηρίζει, βασικό χαρακτηριστικό της σύγχρονης εποχής, εκτός από τη ρευστότητα, είναι και η αβεβαιότητα, η οποία επιτείνεται από τις συνέπειες της παγκοσμιοποίησης σε οικονομικό, πολιτικό και πολιτισμικό επίπεδο. Μεταξύ άλλων ο Μπάουμαν διαπιστώνει ότι έχουμε να κάνουμε με μια «κοινωνία κατανάλωσης», στην οποία ο άνθρωπος ορίζεται σε σχέση με το τι καταναλώνει. Στο σημείο αυτό εντοπίζει και ένα πρώτο ουσιαστικό πρόβλημα. Σε αντίθεση με την «κοινωνία παραγωγής», όπου ένας άνεργος είναι εν δυνάμει μέλος της παραγωγικής διαδικασίας, δηλαδή «εφεδρικός στρατός», στη «ρευστή νεωτερικότητα» το άτομο που δεν έχει εργασία αντιμετωπίζεται ως «κακός καταναλωτής»[1]. Κάνει λόγο για μια δημιουργία ατομικής ταυτότητας και μια διαδικασία αέναης συλλογής απολαύσεων μέσα από την καταναλωτική διαδικασία[2].
Στη σύγχρονη εποχή ο άνθρωπος δεν νιώθει δεσμευμένος με το παρελθόν, αντίθετα «φοράει» μια ταυτότητα και μπορεί όταν αυτή ξεπεραστεί ή δεν είναι στη μόδα να την αλλάξει όπως ένα πουκάμισο. Ο άνθρωπος πρέπει να βρίσκεται διαρκώς σε «φόρμα», να κινείται, να αναπροσαρμόζει την ταυτότητά του και να μην παραμένει στάσιμος. Με αυτή τη λογική «ο χρόνος σταματά πλέον να δομεί το χώρο». Ως ιδανική μορφή αυτής της νέας ρευστής κατάστασης ο Μπάουμαν χαρακτηρίζει τον τουρίστα, ο οποίος ταξιδεύει συνεχώς σε άλλες περιοχές για να αλλάξει παραστάσεις, ενώ δεν προσκολλιέται σε κανένα μέρος. Είναι ευτυχής όταν η πόρτα του σπιτιού του κλείνει απ’ έξω[3].
Οι πλάνητες, παρείσακτοι της κοινωνίας
Εκτός όμως από τους τουρίστες υπάρχει και μια άλλη κατηγορία η οποία «ταξιδεύει» όχι για λόγους αναψυχής, αλλά επιβίωσης. Οι πλάνητες αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τις εστίες τους προκειμένου να αναζητήσουν στέγη και εργασία. Στις αποκλίσεις μεταξύ τουρίστα και πλάνητα εμπεριέχεται για τον Μπάουμαν το ουσιαστικότερο κριτήριο διαφοροποίησης των ανθρώπων. Πρόκειται για το «σημείο αιχμής» της επιστημονικής σκέψης του. Οπως υπογραμμίζει, εκτός από εκείνους που βρίσκονται στα δύο άκρα της διαβάθμισης, υπάρχει ο μεγάλος όγκος του πληθυσμού, η «μεσαία τάξη», η οποία ζει κάτω από το φόβο και την αβεβαιότητα να εκτοπιστεί στην κατώτερη τάξη.
Η τεχνολογική πρόοδος στο σύγχρονο παγκοσμιοποιημένο πλαίσιο δεν οδηγεί στην εξάλειψη των αποκλίσεων, αλλά, αντίθετα, τις επιτείνει, σπρώχνοντας όλο και μεγαλύτερες μάζες κοντά στο όριο της εξαθλίωσης. Σε αντίθεση με τους τουρίστες οι πλάνητες έχουν να αντιμετωπίσουν έναν κόσμο «ανυπόφορα αφιλόξενο». Τους θεωρεί ως «ανθρώπινα σκουπίδια», τα οποία από τη στιγμή που δεν μπορούν να αξιοποιηθούν στην παραγωγική διαδικασία, η κοινωνία δεν τα χρειάζεται και τα «πετάει στα σκουπίδια». Πρόκειται για ένα «αναπόφευκτο αποτέλεσμα του εκσυγχρονισμού»[4]. Τα ανθρώπινα αυτά σκουπίδια, σύμφωνα με τον Μπάουμαν, είναι θύματα της οικονομικής ανάπτυξης[5], της παγκοσμιοποίησης[6]και της κατασκευής μιας νέας τάξης, η οποία αποτελεί το χαρακτηριστικότερο γνώρισμα της νεωτερικότητας. Οπως επισημαίνει «η νεωτερικότητα είναι μια κατάσταση ψυχαναγκαστικού και εθιστικού σχεδιασμού», ο οποίος ορίζει τι είναι η τάξη και δημιουργεί την αταξία. Κάθε κοινωνία παράγει τους δικούς της ξένους. Αποτελούν τις φιγούρες εκείνες που οριοθετούν στο φυσικό και κοινωνικό χώρο το πλαίσιο του φόβου στο σύγχρονο υποκείμενο. Πάνω στην ξενοφοβία –το φόβο καλλιεργείται ένα ολόκληρο πλέγμα κοινωνικών και πολιτικών δραστηριοτήτων (ασφαλή σπίτια, αυτοκίνητα, δίκτυα κ.ά.). Ο φόβος χαρακτηρίζεται ο «πιο απειλητικός από τους δαίμονες που φωλιάζουν στις ανοικτές κοινωνίες της εποχής μας»[7].
Τα πλεονάσματα πληθυσμού δεν μπορούν στη σύγχρονη εποχή να διοχετευτούν σε κανένα σημείο του πλανήτη, καθώς δεν υπάρχουν πλέον φυσικές χωματερές –«άδειες χώρες» που θα τους δεχθούν[8]. Μέχρι τώρα η νεωτερικότητα έχει δύο εναλλακτικές για την αντιμετώπιση των ξένων, την «ανθρωποφαγική» και την «ανθρωποεμετική». Στην πρώτη οι ξένοι αφομοιώνονται, ενώ στη δεύτερη εκτοπίζονται «πέρα από τα όρια του τακτοποιημένου κόσμου»[9].
Σύμφωνα με τις θέσεις του Μπάουμαν υποχρέωση της κοινωνικής θεωρίας είναι να διασπάσει αυτές στις συνδέσεις και να προτείνει λύσεις σε βάση τη λογική του «οικονομικώς ορθού».
Ζ. Μπάουμαν
Γεννήθηκε στην Πολωνία το 1925, αλλά λόγω της εβραϊκής καταγωγής του έχει πέσει θύμα αντισημιτικών εκκαθαρίσεων. Η εμπειρία του αυτή έχει επηρεάσει τη σκέψη του και κατ’ επέκταση και το ίδιο του το έργο. Το 1954 έγινε λέκτορας στο Σχολή Κοινωνικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο της Βαρσοβίας, ενώ σήμερα είναι ομότιμος καθηγητής της Κοινωνιολογίας στα Πανεπιστήμια του Leeds και της Βαρσοβίας. Θεωρείται ένας από τους μεγαλύτερους κοινωνικούς στοχαστές του 20ού αιώνα.
[1] Στην καταναλωτική κουλτούρα της εξατομίκευσης χάνεται η συλλογικότητα των εργαζομένων και τα συνδικάτα αποδυναμώνονται.
[2] Δεμερτζής, μελέτη «Ο Ζ. Μπάουμαν και η Νεωτερικότητα» Ηλεκτρονικό Υλικό ΕΑΠ.
[3]Δεμερτζής, ό.π.
[4] Δεμερτζής, ό.π.
[5] Συρρίκνωση του κοινωνικού κράτους και αντιμετώπιση του φτωχού ως «ένοχου για την κατάντια του».
[6] Στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης οι μετανάστες υπενθυμίζουν στους τουρίστες την πιθανότητα μετεξέλιξής τους και αυτών σε σκουπίδια. Η γραμμή από τη θέση ισχύος μέχρι το σκουπιδότοπο είναι πλέον λεπτή.
[7] Μπάουμαν, «Ρευστοί καιροί», Μεταίχμιο, Αθήνα 2008, σ. 54.
[8] Μπάουμαν, σ. 62, 96.
[9] Δεμερτζής, ενότητα «Η νεωτερική τάξη και τα θύματά της», ΕΔΥ.