Πώς το δίκτυο πόλεων REGENERA αξιοποιεί τις δυνατότητες προβληματικών περιοχών

Οι πόλεις διαδραματίζουν σημαντικότατο ρόλο στην οργάνωση της Ευρώπης. Συμβάλλουν στη δημιουργία της απαραίτητης ισορροπίας μεταξύ οικονομικών, κοινωνικών και περιβαλλοντικών παραγόντων, που αποτελούν τα θεμέλια της βιώσιμης ανάπτυξης, που είναι και το ζητούμενο για κάθε ολοκληρωμένο στρατηγικό σχεδιασμό.

Αυτή η ολοκληρωμένη προσέγγιση των αστικών πολιτικών σε μητροπολιτικό επίπεδο αποτέλεσε τα προηγούμενα χρόνια το θέμα συζητήσεων και ανταλλαγών εμπειριών μεταξύ των δεκατεσσάρων ευρωπαϊκών πόλεων που συμμετείχαν στο δίκτυο REGENERA[1], στο πλαίσιο του προγράμματος URBACT.

Ολες οι συμμετέχουσες πόλεις έκαναν την ίδια παρατήρηση: οι κύριοι παράγοντες της κοινωνικής και οικονομικής κρίσης είναι ιδιαιτέρως έντονοι στις πλέον μειονεκτικές γειτονιές. Την ίδια στιγμή οι γειτονιές αυτές προσφέρουν μοναδική ζωντάνια, εφευρετικότητα και ποικιλία πολιτισμών. Η κοινή αυτή παρατήρηση των πόλεων οδήγησε και στο κοινό συμπέρασμα: αν οι ευρωπαϊκές πόλεις θέλουν να είναι ανταγωνιστικές σε έναν συνεχώς αυξανόμενα παγκοσμιοποιημένο κόσμο δεν μπορούν να γυρίσουν την πλάτη τους στις γειτονιές αυτές, αλλά πρέπει να μάθουν να καλλιεργούν τις δυνατότητές τους. Το δίκτυο REGENERA προσπάθησε να καλύψει όλα τα πιθανά πεδία δράσης: αστικός σχεδιασμός, κοινωνικά ζητήματα, πολιτισμός, οικονομία, ασφάλεια, υγεία, κινητικότητα και μεταφορές. Πάνω από όλα προσπάθησε  να δώσει πλήρη πρόσβαση σ’ όλα τα παραπάνω, τόσο στους  κατοίκους όσο και στις κοινότητες μεταναστών[2].

Ανάλογα με τις ανάγκες κάθε συμμετέχουσας στο δίκτυο πόλης  οι προτεραιότητες των θεμάτων εργασίας και των προγραμμάτων αναβάθμισης για κάποιες από αυτές προέκυψαν ως εξής:

• Στέγαση – Γλασκόβη
• Συμμετοχή Πολιτών – Βερολίνο
• Ασφάλεια – Τορίνο
• Αλλαγή Εικόνας Πόλης – Σεντ-Ετιέν
• Πολυπολιτισμικότητα – Μπέρμινχαμ
• Υγεία – Χάγη
• Διακυβέρνηση – Μπέλφαστ

Η  ακολουθούμενη μεθοδολογία   από τα μέλη του δικτύου συνοψίζεται συνοπτικά στο παρακάτω γράφημα: 

Σημειώνεται ότι αρκετά μεγάλη βαρύτητα δίνεται στις Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις και τη συμβολή τους στην αστική αναβάθμιση. Το παρακάτω διάγραμμα[3] παρουσιάζει τις διαφορετικές θέσεις που καταλαμβάνουν οι ΜΚΟ σε σχέση με την κυβέρνηση, τον επιχειρηματικό κόσμο και τους πολίτες. Ανάλογα με το στόχο και τη χρηματοδότησή του η κάθε ΜΚΟ μπορεί να συνδεθεί στενά με έναν από τους παραπάνω κοινωνικούς τομείς ή να λάβει κεντρική θέση, σε μεγάλο βαθμό ανεξάρτητη, αλλά και διαδραστική.

  Σε κάθε ένα από τα παραδείγματα αστικής ανάπτυξης υποβαθμισμένων περιοχών που ακολουθούν αναδεικνύονται διαφορετικοί μέθοδοι σε διαφορετικούς τομείς δράσεις.

Ι. ΜΠΕΛΦΑΣΤ – Το Πρόγραμμα URBACT ΙΙ: Διάγνωση και Σχεδιασμός Προγράμματος με την Πρωτοβουλία μιας ΜΚΟ

Το Πρόγραμμα URBACT ΙΙ του Μπέλφαστ ήταν το αποτέλεσμα μιας ανάλυσης αναγκών σε πολλαπλούς τομείς που διεξήγε η ΜΚΟ «Συνεταιρισμός Βορείου Μπέλφαστ». Στην περίπτωση αυτή μια ολοκληρωμένη στρατηγική ανάλυση για την κοινωνικοοικονομική κατάσταση συνδυάστηκε με τις προοπτικές των πολιτών και της ΜΚΟ με την οποία δραστηριοποιήθηκαν. Το Βόρειο Μπέλφαστ χαρακτηρίζεται από βαθύ διαχωρισμό των τοπικών του κοινωνιών, πολυάριθμες διατομεακές επαφές και διακοινοτικές εντάσεις που απαιτούν ευαίσθητους και περίπλοκους χειρισμούς αναγκών που συχνά είναι πολύ συγκεκριμένες και τοπικές. Η ΜΚΟ, συνεργαζόμενη με δημόσιες υπηρεσίες, κατάφερε να αναπτύξει ένα συμβούλιο συνεργασίας και εταιρικότητας που εκπροσωπεί τους κύριους δρώντες της τοπικής κοινότητας και τους βασικούς εκπροσώπους των δημοσίων υπηρεσιών. Αυτό το συμβούλιο υπέβαλε πρόταση για ένα εξαετές πρόγραμμα URBACT II, το οποίο θα αντιμετώπιζε τα κοινωνικά, τεχνικά και οικονομικά προβλήματα των πλέον υποβαθμισμένων γειτονιών του Βορείου Μπέλφαστ. Η ΜΚΟ εξασφάλισε 12,4 εκατ. £ σε ευρωπαϊκή χρηματοδότηση για να εφαρμόσει το πρόγραμμα, ποσό το οποίο είναι πολύ περισσότερο από αυτό που συγκεντρώνουν οι δημόσιες αρχές. 

ΙΙ. ΜΠΕΡΜΙΝΧΑΜ – Ενα πρόγραμμα αστικής ανάπλασης που χρησιμοποιεί όλες τις εθνικές πολιτικές

Η στρατηγική ανάπλασης του δημοτικού συμβουλίου του Μπέρμινχαμ αποσκοπεί στη μελλοντική ευημερία της πόλης και στην κάλυψη των κενών μεταξύ των πλέον υποβαθμισμένων περιοχών και κοινοτήτων και του μέσου όρου της πόλης, της ευρύτερης περιφέρειας και του κράτους.

Μια σειρά από κυβερνητικές πολιτικές χρησιμοποιούνται για τη διέγερση της οικονομικής ανάπτυξης και την ανάπλαση των τοπικών κοινωνιών, μεταξύ των οποίων και οι εξής:

• Η Αστική Λευκή Βίβλος (2000), η οποία καθιερώνει ένα σύνολο μέτρων στήριξης της αστικής ανάπλασης, αποσκοπώντας στη δημιουργία αστικών περιοχών, όπου οι άνθρωποι θα επιθυμούν να ζήσουν, να εργασθούν, να επενδύσουν και οι οποίες προσφέρουν υψηλή ποιότητα ζωής.
• Το Σχέδιο Βιώσιμων Κοινοτήτων (2003), το οποίο προωθεί ένα μακροπρόθεσμο σχέδιο ανάπτυξης βιώσιμων κοινοτήτων, τόσο σε αστικές όσο και σε αγροτικές περιοχές, εστιάζοντας στην αντιμετώπιση θεμάτων παροχής-ζήτησης στέγασης και βελτίωσης δημόσιων χώρων.
• Η Εθνική Στρατηγική για την Ανανέωση των Γειτονιών του 2001, η οποία αποσκοπεί στη σμίκρυνση του χάσματος μεταξύ των υποβαθμισμένων γειτονιών και της υπόλοιπης χώρας, έτσι ώστε τα επόμενα 10 έως 20 χρόνια κανείς να μην βρίσκεται σε μειονεκτικότερη θέση λόγω του τόπου διαμονής του.
• Η Συμφωνία του Δημόσιου Τομέα, η οποία στοχεύει «να προωθήσει βιώσιμες βελτιώσεις στην οικονομική επίδοση όλων των αγγλικών περιφερειών μέχρι το 2008».
• Η Βιώσιμη Στρατηγική Ανάπτυξης του Η.Β., η οποία αποσκοπεί στην εξισορρόπηση της επίτευξης μιας βιώσιμης οικονομίας από τη μία και της διαβίωσης στο πλαίσιο περιβαλλοντικών περιορισμών και της εξασφάλισης μιας ισχυρής, υγιούς και δίκαιας κοινωνίας από την άλλη.
• Η Νέα Συμφωνία για τις Κοινότητες, η οποία αποτελεί κεντρικό εθνικό πρόγραμμα της κυβερνητικής στρατηγικής για την παρεμπόδιση πολλαπλής υποβάθμισης στις πλέον υποβαθμισμένες γειτονιές της χώρας.

ΙΙΙ. ΣΑΝΤΑ ΚΟΛΟΜΑ – Διαδημοτική συνεργασία. Η συνάφεια του προγράμματος συνεργασίας της Σέρα ντ’Εν Μένα

Σε μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις μια περιοχή μπορεί να διαπερνάει τα σύνορα δύο διαφορετικών κοινοτήτων. Τέτοια είναι και η περίπτωση με τις γειτονιές της Σέρα ντ’Εν Μένα, μεταξύ της Σάντα Κολόμα και της Μπανταλόνα στο αστικό κέντρο της Βαρκελώνης. Τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν αυτές οι γειτονιές είναι τα ίδια: κατεστραμμένες ή παραμελημένες δημόσιες περιοχές, αντικατάσταση του αρχικού πληθυσμού από μετανάστες που προήλθαν από κράτη εκτός της Ευρωπαϊκής Ένωσης κ.ά. Παρ’ όλα αυτά υπάρχει αυξημένο ρίσκο υιοθέτησης άκρως διαφορετικών στρατηγικών σε κάθε πλευρά των ορίων της κοινότητας, τόσο αναφορικά με τους όρους όσο και με το χρονικό πλαίσιο.

Προκειμένου να αποφευχθεί αυτό το πρόβλημα στη Σέρα ντ’Εν Μένα, οι κοινότητες της Σάντα Κολόμα και της Μπανταλόνα έχουν αποφασίσει να παρουσιάσουν ένα κοινό πρόγραμμα σε απάντηση μιας περιφερειακής κυβερνητικής πρόσκλησης για χρηματοδότηση 50% προγραμμάτων αστικής ανάπλασης. Αυτό το πρόγραμμα μοιράζεται κοινή διάγνωση και τοπικοκεντρικά στρατηγικά χαρακτηριστικά, αλλά έχει ανεξάρτητα συστήματα διαχείρισης για κάθε κοινότητα. Προκειμένου να συντονιστούν οι κοινοί τομείς και να προσαρμοστούν λύσεις και στις δύο πλευρές της περιοχής, το περιφερειακό αστικό συμβούλιο της Βαρκελώνης (υπερτοπικό επίπεδο) παρέχει πολιτικό συντονισμό και κοινή διαχείριση.

Η κάθετη συνεργασία ρυθμίζεται σε διάφορα επίπεδα:

• Γενική Επιτροπή (πολιτικό επίπεδο). Αποτελείται από τέσσερις εκπροσώπους τοπικών αρχών από κάθε κοινότητα –τον πρόεδρο του περιφερειακού αστικού συμβουλίου της Βαρκελώνης, το διαχειριστή αυτού του οργανισμού και τους δύο διαχειριστές των προγραμμάτων των δύο κοινοτήτων. Πρόκειται για το βασικό όργανο που θέτει στρατηγικές και δράσεις. Συνεδριάζει δύο φορές το χρόνο.
• Διαχειριστική Επιτροπή (επιχειρησιακό επίπεδο). Αποτελείται από τους δύο διευθυντές τμημάτων που εμπλέκονται στις δράσεις των δύο κοινοτήτων, από τους δύο διαχειριστές των προγραμμάτων και από έναν εκπρόσωπο τοπικών αρχών για κάθε κοινότητα. Συνεδριάζει τέσσερις φορές το χρόνο.
• Τεχνική Επιτροπή (επιχειρησιακό επίπεδο). Αποτελείται από δύο διαχειριστές προγραμμάτων, από τις δημόσιες επιχειρήσεις που αναλαμβάνουν τη διεκπεραίωση των μέτρων που έχουν εξαγγελθεί και από τεχνικούς που περιλαμβάνονται ανάλογα με την ατζέντα της συνάντησης. Συνεδριάζει μία φορά το μήνα.

IV. ΒΕΡΟΛΙΝΟ – Κάτοικοι στη Διαδικασία Λήψης Αποφάσεων

Τα σώματα ενόρκων των πολιτών στο Βερολίνο είναι τοπικές επιτροπές που αποτελούνται αποκλειστικά από κατοίκους της περιοχής, οι οποίοι λαμβάνουν κατά καιρούς εκτεταμένες αποφάσεις για τις παρεχόμενες υπηρεσίες στην κοινότητά τους. Τα μέλη κάθε επιτροπής ενόρκων αποτελείται από ένα μίνιμουμ 51% από κατοίκους (συμπεριλαμβανομένων αντιπροσώπων από εθνικές μειονότητες) και 49% από μέλη τοπικών επιχειρήσεων και οργανωμένων κοινοτικών ενδιαφερόντων, για παράδειγμα ενώσεις κατοίκων. Υπάρχουν τουλάχιστον δεκαεπτά σώματα ενόρκων πολιτών που επικεντρώνονται σε υποβαθμισμένες περιοχές του ενδότερου Βερολίνου, οι οποίες καλύπτουν περίπου το 7% του συνολικού πληθυσμού της πόλης. Κάθε σώμα ενόρκων έχει προϋπολογισμό 500.000 ευρώ για δύο χρόνια. Αυτό το ποσό πρέπει να χρησιμοποιηθεί αποκλειστικά για τη χρηματοδότηση προγραμμάτων γενικού ενδιαφέροντος που προωθούν την ανάπτυξη ολόκληρης της κοινότητας ή τη στήριξη ομάδων φτωχών κατοίκων.

V. ΧΑΓΗ – Εκπαιδεύοντας αρχηγούς κοινοτήτων στην πολιτική υγείας

Η Stiom είναι μια ΜΚΟ που δρα σε υποβαθμισμένες γειτονιές της Schilderswijk της Χάγης και προσπαθεί να συνδέσει την κοινωνική δράση με τη φροντίδα υγείας. Η Stiom αντιλαμβάνεται τον εαυτό της ως εργαστήριο νέων προσεγγίσεων στο πεδίο αυτό και έχει αναπτύξει ένα πρόγραμμα εκπαίδευσης για αρχηγούς κοινοτήτων. Το πρόγραμμα «Νέα Τροχιά» αποσκοπεί στη διευκόλυνση των αρχών σε θέματα υγείας, να προσεγγίσουν τις διάφορες κοινότητες μεταναστών, τις οποίες οι δημόσιες αρχές δεν μπορούν να ενημερώσουν αποτελεσματικά για τις διαθέσιμες υπηρεσίες υγείας και για θέματα υγιούς διαβίωσης. Η «Νέα Τροχιά» αποσκοπεί στη σύνδεση και την εκπαίδευση «έμπιστων προσώπων», ανθρώπων που είναι σεβαστοί από τις διαφορετικές κοινότητες, προκειμένου να δράσουν ως επαφές μεταξύ των μελών της κοινότητάς τους και των υπηρεσιών φροντίδας υγείας: να πουν στις κοινότητες μεταναστών για τις διαθέσιμες υπηρεσίες και να τους δώσουν προσωπική βοήθεια. Να βοηθήσουν τους επαγγελματίες να κατανοήσουν καλύτερα τις πολιτισμικές διαφορές των ασθενών τους.

Το πρόγραμμα δεν βελτίωσε απλώς το επίπεδο πληροφόρησης για υπηρεσίες υγείας στις διαφορετικές κοινότητες της περιοχής, αλλά η εκπαίδευση «έμπιστων προσώπων» επέτρεψε σ’ ένα μεγάλο αριθμό από αυτούς να βρουν νέα εργασία, αναγνωρίζοντας με τον τρόπο αυτό την αξία της γνώσης τους περί υπηρεσιών υγείας.