Του Κωνσταντίνου Γ. Κτίστου
Η Ευρώπη βιώνει σήμερα μια μεγάλης έκτασης μεταναστευτική και προσφυγική κρίση, καθώς εκατομμύρια άνθρωποι που πλήττονται στις χώρες τους από πολέμους και φτώχεια προσπαθούν να ξεφύγουν καταφεύγοντας σε γειτονικές περιοχές κι από εκεί κατευθύνονται σε πιο ασφαλείς χώρες για προσωρινή ή μόνιμη εγκατάσταση.
Οι εισροές μεταναστών σε άλλες χώρες είναι ροές διαφόρων ομάδων ανθρώπων, όπως οικονομικοί μετανάστες, πρόσφυγες που ζητούν άσυλο και ασυνόδευτα παιδιά, που ταξιδεύουν ακολουθώντας τα ίδια δρομολόγια και χρησιμοποιώντας τους ίδιους τρόπους μεταφορών. Συνήθως όλοι αυτοί χαρακτηρίζονται ως παράνομοι μετανάστες, γιατί δεν διαθέτουν τα απαιτούμενα επίσημα έγγραφα, όπως διαβατήρια και θεωρήσεις, και πιθανόν χρησιμοποιούν λαθρέμπορους και σημεία παράνομης διέλευσης των συνόρων.
Μεγάλης έκτασης μεταναστευτική ροή είναι αυτή των κατοίκων της Συρίας. Ο συριακός εμφύλιος επηρέασε το σύνολο του πληθυσμού της χώρας αλλά όχι μόνο αυτόν. Οι γειτονικές με τη Συρία χώρες, Ιορδανία, Λίβανος και Τουρκία, καθώς επίσης και οι χώρες της νοτιοανατολικής Ευρώπης επωμίζονται τον τεράστιο όγκο των προσφύγων.
Μέχρι το 2015, η αύξηση των προσφύγων και οικονομικών μεταναστών που διακινούνταν από τη Μεσόγειο Θάλασσα έγινε αισθητή κυρίως στην Ιταλία
Το 2015 η εικόνα άλλαξε. Τα ελληνικά νησιά που γειτονεύουν με την Τουρκία, τα νησιά «στην πρώτη γραμμή» όπως τα λέμε, ξεπέρασαν την Ιταλία ως το κύριο σημείο άφιξης, καθώς δέχτηκαν έναν σημαντικό αριθμό μεταναστών και προσφύγων, ο οποίος έως τον ενδέκατο μήνα του 2015 ανερχόταν σε 712.159 άτομα με μια τάση επιταχυνόμενης αύξησης. Η Λέσβος αποτέλεσε τον κύριο σταθμό εισόδου, κυρίως λόγω της κοντινής απόστασης της με τα τουρκικά παράλια, με την Κω, τη Χίο, τη Σάμο και τη Λέρο να ακολουθούν. Οι μέσες ημερήσιες αφίξεις σχεδόν διπλασιάστηκαν από 1.600 τον Ιούλιο σε 2.900 τον Αύγουστο του 2015. Αυτοί οι αριθμοί σε συνδυασμό με την όλο και μεγαλύτερη καθυστέρηση στην καταγραφή των μεταναστών και των προσφύγων, καθώς και η έλλειψη διαθεσιμότητας ακτοπλοϊκών εισιτηρίων για τη μεταφορά των μεταναστών στην ενδοχώρα, οδήγησε σε σημαντική συμφόρηση των περισσότερων νησιών υποδοχής προσφύγων και μεταναστών, το περασμένο καλοκαίρι.
Η Ελλάδα, ασυνήθιστη σε αυτή τη πίεση στο μεταναστευτικό της σχεδιασμό, πιάστηκε εξ απήνης, καθώς δεν ήταν έτοιμη καμία συγκροτημένη δομή υποδοχής, ούτε όσον αφορά στους χώρους, ούτε στο απαραίτητο προσωπικό. Δεν υπήρχε σχεδιασμός, παρά μόνο η αντιμετώπιση των άμεσων αναγκών δηλαδή διάσωση, πρώτες βοήθειες, τροφή, ρουχισμός και εύρεση στέγης κατά το δυνατόν. Οι υπηρεσίες καταγραφής, αποδοχής και εξέτασης αιτήσεων ασύλου κατέρρευσαν κάτω από τον όγκο του πληθυσμού που ξαφνικά βρέθηκε στη χώρα, ενώ και οι ακτοπλοϊκές γραμμές προς και από τα νησιά, υπέφεραν από το φόρτο.
Από τον Αύγουστο του 2015, οι αρχές της ΠΓΔΜ σταμάτησαν σταδιακά την άδεια εισόδου των προσφύγων και των μεταναστών στο έδαφός τους, μέχρι και το οριστικό κλείσιμό τους στις 9/3/2016. Αυτό είχε ως συνέπεια εκατοντάδες άνθρωποι να συγκεντρωθούν στα σύνορα μεταξύ Σκοπίων-Ελλάδας
Μετά το κλείσιμο αυτού του διαδρόμου προς την Κεντρική Ευρώπη μέσω των Βαλκανίων, η Ελλάδα βρέθηκε να αποτελεί ένα χώρο φιλοξενίας χιλιάδων ανθρώπων.
Με τη βοήθεια του στρατού δημιουργήθηκαν hot spots σε πέντε νησιά του Αιγαίου, στη Λέσβο, τη Χίο, τη Σάμο, την Κω και τη Λέρο. Ο στόχος ήταν να είναι όσο το δυνατόν πιο ανθρώπινη σε αυτούς τους χώρους η πρώτη υποδοχή όλων των υπηκόων τρίτων χωρών που εισέρχονται στην χώρα χωρίς νομότυπα έγγραφα.
Σ’ αυτούς τους χώρους εργάζονται από κοινού υπηρεσίες τόσο πολιτικές, όπως οι Υπηρεσίες Πρώτης Υποδοχής, όσο και αστυνομικές, όπως η ΕΛΑΣ. Παράλληλα συνεπικουρούνται και από ευρωπαϊκούς μηχανισμούς, όπως ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Υποστήριξης και η FRONTEX. Σημαντική είναι και η παρουσία Μ.Κ.Ο. Στα σημεία αυτά γίνεται η καταγραφή και η ταυτοποίηση των μεταναστών, ενώ παρέχονται πληροφορίες για τα δικαιώματά τους. Γίνεται διαχωρισμός προσφύγων και μεταναστών, καθώς και ενημέρωση για τα περεταίρω βήματα που μπορούν να ακολουθήσουν (μετεγκατάσταση, επιστροφή στη χώρα τους κ.α.). Οι λειτουργίες υποστηρίζονται από διερμηνείς, και υπάρχει και η κατάλληλη συνδρομή διεθνών οργανισμών.
Ένα από τα πιο επείγοντα προβλήματα που κλήθηκε η Ελλάδα να αντιμετωπίσει ήταν κι αυτό της δημόσιας υγείας. Οι πρόσφυγες, κυρίως Σύριοι και οι οικονομικοί μετανάστες από το Αφγανιστάν, το Ιράκ, το Πακιστάν, το Μπαγκλαντές, καθώς και από αφρικανικές χώρες έχουν διαφορετικό και πολλές φορές αμφιβόλου επιπέδου ιατροφαρμακευτικό υπόβαθρο. Επί πλέον οι αντιξοότητες που αντιμετώπισαν στο κοπιαστικό και πολύχρονο ταξίδι τους μέχρι την Ελλάδα μέσα από διαφορετικές χώρες, πιθανόν τους ταλαιπώρησαν με νέες ασθένειες. Έπρεπε συνεπώς να ελεγχθούν για έγκαιρη διάγνωση και αντιμετώπιση κλινικών συνδρόμων τόσο για την πρόληψη της διασποράς μεταδοτικών νόσων στον πληθυσμό των μεταναστών-προσφύγων στα κέντρα φιλοξενίας τους, όσο και στο υγειονομικό, διοικητικό και λοιπό προσωπικό που τους εξυπηρετεί, καθώς και στον τοπικό πληθυσμό των περιοχών όπου υπάρχουν αυτά τα κέντρα.
Τα προβλήματα πάρα πολλά και ποικίλα. Η διαμονή των μεταναστών σε περιορισμένους χώρους υψηλού συγχρωτισμού, οι υψηλοί ρυθμοί διακίνησής τους και η εναλλαγή επάλληλων κυμάτων εισερχομένων αποτελούν συνθήκες που δεν επιτρέπουν ούτε ενδελεχή υγειονομικό έλεγχο, ούτε επανεξέταση και θεραπεία ασθενών οι οποίοι κατά τον καθορισμένο χρόνο της επανεξέτασης μπορεί να βρίσκονται σε άλλους τόπους και χώρους. Επιπλέον η έλλειψη επαρκούς ιατρικού προσωπικού στα περιφερειακά νοσοκομεία, η δυνατότητα για εξειδικευμένες εξετάσεις αλλά και το οικονομικό κόστος της ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης είναι σημαντικότατοι παράγοντες με ποικίλες συνέπειες, όπως αποκάλυψε η έρευνά μου σε ένα από τα μεγαλύτερα νοσοκομεία του Ανατολικού Αιγαίου, το Νοσοκομείο της Σάμου.
Η εισροή του ιδιαίτερα μεγάλου αριθμού προσφύγων και μεταναστών κατά το 2015 και το χειμώνα του 2016 στα νησιά του Αιγαίου επηρέασε και επιβάρυνε άμεσα τόσο τη Δημόσια Διοίκηση όσο και την Περιφερειακή και Τοπική Αυτοδιοίκηση. Από τους Δήμους και τις Περιφέρειες αναλαμβάνονται δράσεις και παροχές με πολύ υψηλές διοικητικές και οργανωτικές απαιτήσεις, λόγω της τεράστιας έντασής τους συγκριτικά με τις τοπικές κοινωνίες και υποδομές αλλά και με υψηλό οικονομικό κόστος.
Εκτός από τις δαπάνες για ιατροφαρμακευτική περίθαλψη και νοσηλεία, όπως αναφέραμε παραπάνω, αυξάνονται οι δαπάνες για διαμόρφωση των νέων υποδομών υποδοχής, οι δαπάνες για τις βασικές παροχές φιλοξενίας και διαβίωσης (σίτιση, ύδρευση, κ.ά.), οι δαπάνες για προκατασκευασμένους μεταφερόμενους οικίσκους, οι δαπάνες για συντήρηση των υποδομών, οι δαπάνες για απόκτηση ειδών πρώτης ανάγκης, για την καθαριότητα και διαμόρφωση συνθηκών υγιεινής, για την υπερωριακή απασχόληση των εργαζομένων σε όλες τις προαναφερθείσες δομές, οι δαπάνες για τη μετακίνηση και διάθεση των δημοσίων υπαλλήλων προς για την αντιμετώπιση του φαινομένου (ιατρών, αστυνομικών, λιμενικών, λοιπών δημοσίων υπαλλήλων, κ.ά.), οι δαπάνες για το υψηλό λειτουργικό κόστος όλων των προαναφερθεισών δραστηριοτήτων, οι δαπάνες μεταφοράς στο εσωτερικό των νησιών, δηλαδή από τα σημεία εισόδου (ακτογραμμή) στα σημεία συγκέντρωσης, οι δαπάνες για τη μεταφορά προς την ηπειρωτική χώρα μέσω της ναύλωσης πλοίων, οι δαπάνες για την ενίσχυση των απόρων (ακτοπλοϊκά εισιτήρια, κ.ά.). Να συνυπολογισθεί επίσης το κόστος από τις ανάγκες που προκύπτουν σε διοικητικό, βοηθητικό, υποστηρικτικό προσωπικό (π.χ. συνολική ευθύνη του χώρου, επιστάτες, καταγραφείς, υδραυλικοί, ηλεκτρολόγοι, φύλακες, μεταφραστές, διανομείς φαγητού, κοινωνικοί λειτουργοί, γιατρός, νοσηλεύτρια, αστυνομικοί)
Ταυτόχρονα μειώνονται τα έσοδα από δημοτικά τέλη (τέλος κατάληψης κοινόχρηστων χώρων, τέλος εκδιδόμενων λογαριασμών, κ.ά.)
Παράλληλα σημαντικές είναι και οι επιπτώσεις στην τοπική οικονομία, καθώς η μεγάλη έκταση του φαινομένου επηρεάζει, ως ένα βαθμό, την εύρυθμη λειτουργία της οικονομικής δραστηριότητας και των εμπορικών συναλλαγών. Οι επιπτώσεις, βέβαια, στην οικονομική δραστηριότητα από το εν λόγω φαινόμενο καθίστανται ορατές στον τουριστικό κλάδο, ο οποίος αποτελεί για τα νησιά του Βορείου και Νοτίου Αιγαίου τη βάση της τοπικής οικονομίας, τροφοδοτώντας και επηρεάζοντας και τους υπόλοιπους κλάδους.
Για τις τουριστικές περιόδους 2015 και 2016 παρατηρήθηκαν στα νησιά της «πρώτης γραμμής» αθρόες ακυρώσεις διανυκτερεύσεων στα ξενοδοχεία, μειωμένος ρυθμός κρατήσεων για την τρέχουσα περίοδο και προκρατήσεων για το 2017, ακυρώσεις πτήσεων από το εξωτερικό και, φυσικά, μείωση κύκλου εργασιών σε επιχειρήσεις εστίασης και τουριστικές επιχειρήσεις, μείωση του τζίρου στα εμπορικά και τουριστικά καταστήματα κτλ.
Ποια είναι η στάση και οι πρωτοβουλίες που πήρε η Ευρωπαϊκή Ένωση στο προσφυγικό /μεταναστευτικό φαινόμενο;
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίαζε την Ε.Ε. ως τον κύριο μοχλό στις προσπάθειες για την αντιμετώπιση της παράνομης μετανάστευσης και του ασύλου. Προσπάθησε να προσεγγίσει τη μετανάστευση, το άσυλο, την εξωτερική πολιτική και την ασφάλεια, ως τέσσερις άξονες που διασυνδέονται. Αναγνώρισε όμως ότι το Κοινό Ευρωπαϊκό Σύστημα Ασύλου, ήταν ανεπαρκές για να ασχοληθεί με το θέμα. Αυτά που εφαρμόζονταν στην πράξη ήταν διαφορετικά από αυτά που προβλεπόταν στην νομοθεσία. Στην πραγματικότητα η Επιτροπή είχε δαπανήσει πολύ χρόνο για να καθορίσει τρόπους, δράσεις και ενέργειες για τη διαχείριση της μετανάστευσης και του ασύλου, ενώ λίγο χρόνο για να επιβλέπει με ποιον τρόπο εφαρμόζονται αυτά και από τα κράτη-μέλη. Σύμφωνα με την οδηγία της Επιτροπής, σε περίπτωση μαζικής εισροής μεταναστευτικών ροών, δίνεται η δυνατότητα να μεταφερθούν αφιγμένοι μετανάστες σε άλλες χώρες. Η χώρα που αντιμετωπίζει τη μαζική εισροή υποβάλλει αίτηση για την ενεργοποίηση της οδηγίας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και ξεκινά τη διαδικασία για τον προσδιορισμό των κρατών μελών που θα λάβουν εθελοντικά έναν αριθμό αφίξεων. Το πρόβλημα όμως έγκειται ακριβώς σ’ αυτό το «εθελοντικά». Πολύ γρήγορα και απότομα διαπιστώθηκε υπήρχε χάσμα μεταξύ της Επιτροπής και των κρατών-μελών, καθώς πολλές χώρες-μέλη της Ε.Ε. αρνούνται να ανοίξουν τα σύνορά τους στους πρόσφυγες αναδεικνύοντας έτσι αδυναμία της Ε.Ε. να συμφωνήσει σε έναν ολοκληρωμένο, υποχρεωτικό μηχανισμό για να ανταποκριθεί γρήγορα στην κρίση.
Σε αντίθεση με τις άμεσες ενέργειες που έπρεπε να αναληφθούν, η Ε.Ε. επιδίωξε να αποτρέψει την είσοδο των προσφύγων/μεταναστών μέσα στα σύνορά της ή να εξασφαλίσει την επιστροφή των παράνομων αφίξεων.
Ο τρόπος αντιμετώπισης του μεταναστευτικού ζητήματος μέσα στους κόλπους της Ε.Ε θα δείξει πόσο ισχυρό είναι ( αν είναι ) το Ευρωπαϊκό οικοδόμημα.
Το άρθρο αυτό αποτελεί περίληψη διπλωματικής εργασίας με τίτλο: Το προσφυγικό ζήτημα στην «πρώτη γραμμή». Ο τρόπος αντιμετώπισης των μεταναστευτικών – προσφυγικών ροών στο Ανατολικό Αιγαίο. Η συμβολή τόσο της Δημόσιας Διοίκησης όσο και της Περιφερειακής και Τοπικής Αυτοδιοίκησης στο ζήτημα αυτό, στο πλαίσιο του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών «Τοπική Ανάπτυξη- Τοπική Αυτοδιοίκηση» των πανεπιστημίων Αριστοτελείου, Δημοκρίτειου, Πειραιώς, Πελοποννήσου.