Η Ευρωπαϊκή Τοπική Αυτοδιοίκηση του 2020 και η Ελληνική Τοπική Αυτοδιοίκηση του σήμερα

Των  Ράλλη Γκέκα[1]

Κατερίνα Μήτσου

Εισαγωγή

Στον ευρωπαϊκό χώρο σήμερα η θεματική ατζέντα που διαμορφώνεται προς συζήτηση ανάμεσα σε εταίρους, οργανισμούς και φορείς των κρατών-μελών περιλαμβάνει πλέον πολλούς και διαφορετικούς τομείς, αποδεικνύοντας με τον καλύτερο τρόπο ότι οι Ευρωπαίοι –πολιτικοί και πολίτες– προβληματίζονται έντονα από την τρέχουσα κατάσταση. Η οικονομική και η χρηματοπιστωτική κρίση αφήνουν έντονα τα σημάδια τους στις ευρωπαϊκές χώρες, συνεχίζοντας με τις συνέπειές τους να πλήττουν το σύνολο σχεδόν των πολιτών της Γηραιάς Ηπείρου. Όμοια το φαινόμενο του «ντόμινο» που εκδηλώθηκε με την εμφάνιση της κρίσης και τη μετάδοσή της σ’ άλλους τομείς, όπως η απασχόληση, η καινοτομία, οι εργασιακές συνθήκες, η υγεία κ.ά., επαληθεύει τους φόβους πολλών σκεπτικιστών. Δημιούργησε ένα κλίμα έντονης ανησυχίας και αμφισβήτησης, κυρίως προς τους ευρωπαϊκούς οργανισμούς και φορείς, αλλά αντίστοιχα και προς τις εθνικές κυβερνήσεις, ακόμη και τις τοπικές αρχές, που κατ’ εξοχήν αποτελούσαν την πλησιέστερη προς τον πολίτη εξουσία.

Μέσα σ’ αυτό το συνεχώς μεταβαλλόμενο περιβάλλον η Τοπική Αυτοδιοίκηση, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, δεν μπορούσε να παραμείνει αδιάφορη προς τη νέα πραγματικότητα, όπως αυτή συνεχίζει να διαμορφώνεται. Για το λόγο αυτό, πολλοί από τους βασικούς φορείς της ευρωπαϊκής Τοπικής και Περιφερειακής Αυτοδιοίκησης, όπως είναι το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Δήμων και Περιφερειών, CEMR, αλλά και η Επιτροπή Περιφερειών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, έχουν αρχίσει ήδη την προσπάθεια διαμόρφωσης μιας νέας προσέγγισης για τα θέματα που απασχολούν και προβληματίζουν τους πολίτες, μέσω του σχεδιασμού στρατηγικών πολιτικών. Πρωταρχικός στόχος των δράσεων και των πολιτικών αυτών είναι ο νέος, πιο ενεργός ρόλος της Τοπικής Αυτοδιοίκησης και η δραστηριοποίησή της στους καινούριους τομείς προτεραιοτήτων, στο πλαίσιο της στρατηγικής «Ευρώπη 2020».

Η ευρωπαϊκή Τ.Α. βρίσκεται σ’ ένα μεταβατικό στάδιο. Η κρίση ανέδειξε μια σειρά από προβλήματα, αδυναμίες αλλά και δυνατότητες. Η εξασθένηση της οικονομικής της «αυτονομίας» και η εμπιστοσύνη των πολιτών στις υπηρεσίες κοινωνικής αλληλεγγύης που προσφέρει είναι δύο από αυτά. Τώρα, που οι πρώτες αχτίδες αχνοφαίνονται στο τούνελ της ευρωπαϊκής οικονομίας, η διαμόρφωση της εικόνας της «επόμενης ημέρας» καθίσταται επιτακτική. Για την ευρωπαϊκή Τ.Α. η εικόνα αυτή περιλαμβάνει οράματα, αλλά και εμπειρίες, αναπτυξιακούς σχεδιασμούς, αλλά και αμυντικές στρατηγικές, έτσι όπως διαμορφώθηκαν κατά τη διάρκεια της κρίσης, με σκοπό να αντιμετωπίσουν τόσο τις επιπτώσεις όσο και την προσπάθεια ορισμένων ευρωπαϊκών κεντρικών κρατών να «ξεσκαρτάρουν» μέρος των αρνητικών επιπτώσεων στους ΟΤΑ.

Εάν η ευρωπαϊκή Τ.Α. βρίσκεται σε μεταβατικό στάδιο, τότε οι ελληνικοί δήμοι και οι περιφέρειες τι μπορούν να πουν; Το 2011, σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις, δεν θα είναι έτος ανάκαμψης για την ελληνική οικονομία. Οι συνέπειες του μνημονίου είναι γνωστές. Και πάνω από όλα, από 1/1/2011 αρχίζει η λειτουργία των νέων πρωτοβάθμιων και δευτεροβάθμιων ΟΤΑ, σύμφωνα με το πρόγραμμα «Καλλικράτης».

Το ερώτημα που τίθεται είναι κατά πόσο μέσα σ’ αυτό τον κυκεώνα προβλημάτων αποτελεί πολυτέλεια για την ελληνική Τ.Α. να ασχοληθεί και με τις προοπτικές του 2020.

Η γνώμη μας είναι αρνητική. Πιστεύουμε ότι, παρά τις δυσκολίες, η ελληνική Τ.Α. μπορεί και πρέπει να ασχοληθεί με την προοπτική της το 2020, γιατί:

• Στο κάδρο της ευρωπαϊκής Τ.Α. του 2020 θα πρέπει να υπάρχει και η ελληνική, και μάλιστα σε περίοπτη θέση.
• Η συζήτηση γύρω από τις προοπτικές του 2020 εμπεριέχει πολιτικές προτεραιότητες και πρωτοβουλίες που αναμένεται να ξεκινήσουν πολύ γρηγορότερα. Η ελληνική Τ.Α., αν δεν συμμετέχει σ’ αυτές, είναι πολύ πιθανόν να χάσει το τρένο.
• Εκτός όλων των άλλων, οι πολιτικές προτεραιότητες ακολουθούνται και με χρηματοδοτικά μέσα και πόρους που τόσο ανάγκη έχει, λόγω της δημοσιονομικής κατάστασης της χώρας, η Τ.Α. 
•  Τέλος, τα πρώτα βήματα του «Καλλικράτη» μπορεί να είναι δύσκολα, μη μας διαφεύγει όμως το λόγο για τον οποίον πραγματοποιήθηκε η διοικητική μεταρρύθμιση. Οι νέοι δήμοι και οι περιφέρειες, παρά τις αρχικές δυσκολίες που αναμένεται να συναντήσουν, θα έχουν πολύ περισσότερες δυνατότητες ανάληψης περιφερειακών και τοπικών πρωτοβουλιών, τόσο στο επίπεδο της ανάπτυξης όσο και στο επίπεδο ανάδειξης συγκριτικών πλεονεκτημάτων.

Το παρόν άρθρο προσπαθεί να συμβάλει στη δημιουργία ενός γόνιμου διαλόγου. Αποτελεί την προσπάθεια να παρουσιαστούν συνοπτικά τα αποτελέσματα των πρώτων ερευνών σχετικά με το πώς μπορεί να διαμορφωθεί και να ενισχυθεί η παρουσία της Τοπικής Αυτοδιοίκησης τόσο σε ευρωπαϊκό όσο και σε τοπικό επίπεδο. Παράλληλα, περιγράφονται οι βασικοί τομείς προτεραιοτήτων στους οποίους η Τοπική Αυτοδιοίκηση καλείται είτε να πρωταγωνιστήσει είτε να συμβάλει προς την κατεύθυνση της επίτευξης των στόχων.

Η στροφή προς μια βιώσιμη ολοκληρωμένη διαχείριση και η Ευρωπαϊκή Τοπική Αυτοδιοίκηση

Η κρίση που εμφανίστηκε μέσα στα τελευταία χρόνια σε ευρωπαϊκό και κατ’ επέκταση σε εθνικό και τοπικό επίπεδο φαίνεται ότι διαχέεται σχεδόν στους περισσότερους τομείς της σύγχρονης εποχής. Εκτός από τη χρηματοπιστωτική κρίση, η Ευρώπη καλείται να αντιμετωπίσει τις ακραίες δημογραφικές αλλαγές που τείνουν να τη μετατρέψουν κυριολεκτικά σε γηραιά ήπειρο, τον κοινωνικό αποκλεισμό που δεν περιορίζεται μόνο στους μετανάστες αλλά επεκτείνεται στην τρίτη ηλικία, στις εργαζόμενες μητέρες, στους ψηφιακά ανεκπαίδευτους, στους ανέργους, την αυξημένη ζήτηση των κοινωνικών υπηρεσιών, την εκτίναξη της ανεργίας, αλλά και τις κάθε είδους περιβαλλοντικές προκλήσεις.

Με γνώμονα τα παραπάνω, και με δεδομένο ότι οι διαθρωτικές μεταρρυθμίσεις είναι ουσιαστικές προς την κατεύθυνση της ανάκαμψης, σχεδιάστηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή η στρατηγική «Ευρώπη 2020: Στρατηγική για έξυπνη, βιώσιμη και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξη», σύμφωνα με την οποία καθορίστηκαν οι βασικοί στόχοι και οι ρυθμίσεις που απαιτούνται για την επίτευξη της βιώσιμης ανάπτυξης.

Οι εθνικές ενώσεις της αυτοδιοίκησης και οι ευρωπαϊκοί φορείς ή οργανισμοί που τις εκπροσωπούν συντάχθηκαν με την απόφαση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σχετικά με μια βιώσιμη και ολοκληρωμένη στρατηγική. Ωστόσο, τονίζεται ότι μια τέτοιου είδους προσέγγιση προαπαιτεί τη στενή συνεργασία ανάμεσα στα διάφορα επίπεδα διακυβέρνησης, μια συνεργασία που με τη σειρά της θα είναι προσανατολισμένη προς τους στόχους της βιώσιμης ανάπτυξης, της κοινωνικής ένταξης, της απασχόλησης, της αντιμετώπισης των κλιματικών αλλαγών και της παροχής αποδοτικότερων και καλύτερης ποιότητας δημοσίων υπηρεσιών, ανάμεσα σε άλλα.

Παράλληλα, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Δήμων και Περιφερειών, CEMR, αλλά και η Επιτροπή Περιφερειών της Ευρωπαϊκής Ένωσης καταλήγουν στο κοινό συμπέρασμα ότι η ευρωπαϊκή Τοπική Αυτοδιοίκηση και οι φορείς της οφείλουν να ενισχύσουν το ρόλο τους ως εκπρόσωποι των τοπικών και περιφερειακών αρχών, με στόχο να εμπλέκονται στη διαμόρφωση των πολιτικών και στρατηγικών, να εντείνουν την εμπλοκή των τοπικών αρχών στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων και να δράσουν ενεργά για τις προτεραιότητες που έχουν τεθεί.

Υπογραμμίζεται, επίσης, ότι σε πολλές περιπτώσεις οι περιφερειακές και τοπικές αρχές είναι ήδη υπεύθυνες για ουσιαστικές πολιτικές αρμοδιότητες που συνάδουν με τους στόχους που είχαν τεθεί παλαιότερα μέσα από τη Στρατηγική της Λισαβόνας, όσο και σήμερα με τη στρατηγική «Ευρώπη 2020». Για το λόγο αυτό μπορούν να αποτελέσουν τους βασικούς παράγοντες για την υλοποίηση των πολιτικών και των στόχων της κοινωνικής, της οικονομικής και της περιβαλλοντικής ανάπτυξης.

Τέλος, αν οι περιφερειακές και τοπικές αρχές αναλάβουν πρωταγωνιστικό ρόλο στην υλοποίηση και εφαρμογή των νέων στρατηγικών της Ευρώπης θα είναι σε θέση να αναγνωρίσουν τις τοπικές ιδιαιτερότητες και ανάγκες και επομένως ν’ αντιμετωπίσουν αποτελεσματικότερα τα προβλήματα, συντελώντας ουσιαστικά στην άμβλυνση των αναπτυξιακών κενών κάθε περιοχής. Με τον τρόπο αυτό έχουν μια πρακτική συνεισφορά τόσο στη διασφάλιση της ισότητας των ευκαιριών όσο και στην προώθηση της αλληλεγγύης στην Ευρώπη.

Η διαμόρφωση ενός τοπικού συμφώνου των τοπικών και περιφερειακών αρχών στο πλαίσιο της στρατηγικής «Ευρώπη 2020»

Με στόχο την ενίσχυση μιας αποτελεσματικής συνεργασίας ανάμεσα στις ευρωπαϊκές εθνικές, περιφερειακές και τοπικές αρχές, ιδιαίτερα όσον αφορά το σχεδιασμό και την υλοποίηση των πρωταρχικών στόχων της στρατηγικής «Ευρώπη 2020», οι φορείς της ευρωπαϊκής Τοπικής Αυτοδιοίκησης προτείνουν τη διαμόρφωση ενός σύμφωνου τοπικών και περιφερειακών αρχών.

Οι κύριες δραστηριότητες του Τοπικού Συμφώνου θα πρέπει να εστιάσουν σε δύο βασικές θεματικές:

Έλεγχος και Εφαρμογή Πολιτικών

1. Συνεχής αξιολόγηση των δυνατοτήτων και των αναγκών των τοπικών και περιφερειακών αρχών, ώστε να μπορούν να αντεπεξέλθουν στους κύριους στόχους της στρατηγικής «Ευρώπη 2020».
2. Προώθηση της συμμετοχής των περιφερειακών και τοπικών κυβερνήσεων για την επίτευξη των στόχων της στρατηγικής «Ευρώπη 2020», ανάλογα με τις δυνατότητες κάθε κράτους-μέλους

Διακυβέρνηση και Επικοινωνία

1. Συμμετοχή στη διαθεσμική συνεργασία της στρατηγικής «Ευρώπη 2020», μέσω ενός συντονισμένου τριμερούς διαλόγου ανάμεσα στην Επιτροπή Περιφερειών, των Ευρωπαϊκών Θεσμών και των κρατών-μελών.
2. Μετάδοση των στόχων της στρατηγικής «Ευρώπη 2020» στις περιφέρειες και στις πόλεις και διευκόλυνση της ανταλλαγής καλών πρακτικών ανάμεσα στους διαμορφωτές πολιτικών σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο.

Παράλληλα, και με βάση τους κύριους τομείς προτεραιοτήτων που έχουν ήδη τεθεί στο πλαίσιο της στρατηγικής «Ευρώπη 2020», οι ευρωπαϊκές περιφερειακές και τοπικές αρχές μπορούν να αναλάβουν συγκεκριμένες δράσεις σε καθεμία πρωτοβουλία προς την κατεύθυνση της στρατηγικής «Ευρώπη 2020». Οι δράσεις αυτές, που προσδίδουν και έναν πιο πρακτικό χαρακτήρα στις πολιτικές της Ευρώπης, μπορούν να συνοψιστούν στα εξής:

• Πρωτοβουλία «Αποδοτική αξιοποίηση των πόρων της Ευρώπης», ενίσχυση της αποδοτικότητας του Συμφώνου των Δημάρχων για να διασφαλιστεί ότι οι τοπικές και περιφερειακές αρχές μπορούν και πρέπει να εμπλέκονται πλήρως στη σύλληψη, στην ανάπτυξη, στην υιοθέτηση και στην εφαρμογή των εθνικών στρατηγικών για την κλιματική αλλαγή. Ανάπτυξη υποδομών φιλικών προς το περιβάλλον από τις περιφερειακές και τις τοπικές διοικήσεις. Προώθηση των «πράσινων προμηθειών» και της ευαισθητοποίησης για τις κλιματικές αλλαγές, με τελικό στόχο την επίτευξη του στόχου 20/20/20 σε ό,τι αφορά την παραγωγή, την κατανάλωση ενέργειας και την ενεργειακή απόδοση.
•  Πρωτοβουλία «Μία βιομηχανική πολιτική για την εποχή της παγκοσμιοποίησης», βελτίωση του νομοθετικού πλαισίου για τις Συμπράξεις Δημοσίου- Ιδιωτικού Τομέα, παράλληλη απλοποίηση της νομοθεσίας για τις δημόσιες προμήθειες, συμπεριλαμβανομένων και των ηλεκτρονικών προμηθειών. Δράσεις για την εναρμόνιση της εργασιακής και της οικογενειακής ζωής μέσω της παροχής καλύτερων υπηρεσιών. Υποστήριξη των μικρομεσαίων επιχειρήσεων, με καλύτερη πληροφόρηση, καλύτερη πρόσβαση στους χρηματοπιστωτικούς θεσμούς, εκπαίδευση και περαιτέρω αξιοποίηση της πρωτοβουλίας της Επιτροπής των Περιφερειών «Ευρωπαϊκή Επιχειρηματική Περιφέρεια» για την τόνωση της μακροπρόθεσμης οικονομικής ανάπτυξης, μέσω των επιχειρήσεων σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο.
•  Πρωτοβουλία «Ατζέντα για νέες δεξιότητες και ευκαιρίες εργασίας», επειδή οι τοπικές και οι περιφερειακές αρχές αποτελούν τους μεγαλύτερους εργοδότες ανάμεσα στα κράτη-μέλη της Ε.Ε. πρέπει να διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην παροχή εκπαίδευσης και επιμόρφωσης, στην παροχή μέτρων για την υποστήριξη της αγοράς εργασίας, στην προετοιμασία των ατόμων για την ενσωμάτωσή τους στην αγορά εργασίας, στη βελτίωση της ποιότητας, της επιμόρφωσης και της εκπαίδευσης συμπεριλαμβανομένης και της διά βίου μάθησης, στην ανάπτυξη του προγράμματος «Erasmus» για τους τοπικούς και περιφερειακούς δημόσιους υπάλληλους και για τους αιρετούς, με στόχο τη συμβολή τους στην καλύτερη γνώση της διαχείρισης των δημοσίων υποθέσεων.
•  Πρωτοβουλία «Ευρωπαϊκή Πλατφόρμα ενάντια στη φτώχεια», ανάπτυξη μιας ατζέντας τοπικού χαρακτήρα που θα καταστήσει τις τοπικές κοινωνικές υπηρεσίες πιο αποδοτικές και προσιτές σ’ όλους τους ανθρώπους, ενσωματώνοντας και όσους έχουν αποκλειστεί από την αγορά εργασίας. Καλύτερη συμβατότητα ανάμεσα στους πόρους της Ε.Ε. που κατευθύνονται στην καταπολέμηση της φτώχειας και τον κοινωνικό αποκλεισμό, διαμόρφωση νέων διαστάσεων στην καταπολέμηση της φτώχειας, αναγνωρίζοντας τις σαφείς ανάγκες των γυναικών στον εργασιακό τους χώρο, αλλά και το ρόλο τους ως επιχειρηματίες μέσω ενός νέου, ευρωπαϊκού πλαισίου για τη γυναικεία επιχειρηματικότητα και την οικονομική ανάπτυξη. Παράλληλες δράσεις που θα εστιάζουν στις ανάγκες των νέων ατόμων και στη θέσπιση περιφερειακών παρατηρητηρίων για την εποπτεία και τον έλεγχο δεικτών και πολιτικών που αναφέρονται στον κοινωνικό αποκλεισμό.
• Πρωτοβουλία «Ένωση Καινοτομίας», αναθεώρηση του πλαισίου που αναφέρεται στην έρευνα και στην ανάπτυξη, καθώς και των συστημάτων καινοτομίας. Ενίσχυση της συνεργασίας ανάμεσα σε πανεπιστήμια, περιφερειακά ερευνητικά κέντρα και τον ιδιωτικό τομέα, ώστε να γεφυρωθεί το χάσμα μεταξύ επιστήμης και αγοράς και τα προϊόντα τής επιστημονικής σκέψεις να μπορούν να μετατρέπονται σε προϊόντα χρήσιμα για τις κοινωνίες. Ενίσχυση της χρήση των προγραμμάτων της Ε.Ε. και των διαρθρωτικών ταμείων, συμβολή στον Προγραμματισμό της Ευρωπαϊκής Ερευνητικής Περιοχής, συμμετοχή στο πρόγραμμα «Ευρωπαϊκές Καινοτομίες Συνεργασίας».
• Πρωτοβουλία «Οι νέοι σε κίνηση», επικαιροποίηση της ατζέντας για την εκπαίδευση όσον αφορά τη διακυβέρνηση, τη χρηματοδότηση και την ανταλλαγή «καλών πρακτικών». Ενεργό ρόλο των τοπικών και περιφερειακών αρχών στην περιφερειακή διάσταση των Εθνικών Πλάνων Δράσης, περαιτέρω ανάπτυξη της πρωτοβουλίας «Ευρωπαϊκή Πρωτεύουσα Νεολαίας». Ενσωμάτωση δράσεων σχετικά με τη συμβουλευτική και τη μαθητεία, προώθηση της μαθησιακής κινητικότητας μέσω προγραμμάτων που χρηματοδοτούνται από τα Ευρωπαϊκά Διαρθρωτικά Ταμεία.
• Πρωτοβουλία «Ψηφιακή Ατζέντα για την Ευρώπη», διαλειτουργικότητα ανάμεσα στις ευρωπαϊκές κεντρικές, περιφερειακές και τοπικές διοικήσεις, αύξηση της χρήσης της ηλεκτρονικής διακυβέρνησης για τη βελτίωση της παροχής κοινωνικών υπηρεσιών, όπως είναι η εκπαίδευση, η υγεία, ο κοινωνικός αποκλεισμός, ο χωροταξικός σχεδιασμός.