της Κατερίνας Μήτσου[1]
Σε πρόσφατο άρθρο του στην εφημερίδα «The New York Times», ο Αμερικανός οικονομολόγος Paul Krugman, σημειώνει ότι «…η κυριαρχία του ανθρώπινου γένους στον υλικό κόσμο προχωρά με πολύ αργούς ρυθμούς. Οι πηγές ενέργειας είναι σχεδόν ίδιες με αυτές που είχαμε πριν από μία γενιά. Αυτό όμως ίσως πρόκειται να αλλάξει σύντομα. Είμαστε, ή τουλάχιστο θα έπρεπε να είμαστε, στα πρόθυρα μιας ενεργειακής μεταμόρφωσης».
Η αντίληψη που ήθελε τους φυσικούς ενεργειακούς πόρους ανεξάντλητους έχει προ πολλού εγκαταλειφτεί δίνοντας τη θέση της στην ανησυχία ολοένα και περισσότερων φορέων, οργανώσεων, τοπικών και περιφερειακών αρχών σε παγκόσμιο επίπεδο, αλλά και πολιτών σχετικά με το ενεργειακό μέλλον του πλανήτη.
Σήμερα όσο ποτέ είναι επιτακτική η ανάγκη εξεύρεσης ενός διαφορετικού ενεργειακού μοντέλου, που δεν θα εξαντλείται στην αλόγιστη κατανάλωση ενέργειας αλλά θα διασφαλίζει τη δημιουργία καθαρής ενέργειας προσιτή σε όλους και τον περιορισμό της χωρίς μέτρο κατανάλωσής της, όπου αυτό είναι εφικτό προσφέροντας όχι μόνο περιβαλλοντικά αλλά και στις περισσότερες περιπτώσεις και οικονομικά οφέλη.
Στο πλαίσιο αυτό, η Πλατφόρμα Παρακολούθησης Ευρώπη 2020 και η Επιτροπή των Περιφερειών πραγματοποίησαν μέσα στο 2010 μία έρευνα σχετικά με τις πολιτικές της βιώσιμης ενέργειας στις ευρωπαϊκές περιφέρειες και πόλεις. Η έρευνα διεξήχθη σε συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Σύμφωνο των Δημάρχων. Τα 204 έγκυρα ερωτηματολόγια από τα 21 κράτη – μέλη παρουσίασαν συγκεκριμένα παραδείγματα πρωτοβουλιών βιώσιμης ενέργειας και ανέδειξαν μία σειρά από ζητήματα σχετικά με την εφαρμογή αντίστοιχων πολιτικών.
Στο παρόν κείμενο γίνεται μία απόπειρα να παρουσιαστούν με σύντομο τρόπο τα βασικά συμπεράσματα της έρευνας, όπως επίσης και να προβληθούν επιλεγμένες καλές πρακτικές, με στόχο να ξεκινήσει με τον τρόπο αυτό ένας διάλογος γύρω από το ενεργειακό μέλλον της χώρας μας, το ρόλο που μπορεί να αναλάβει η Τοπική Αυτοδιοίκηση σε αυτό και τον τρόπο με τον οποίον η ενεργειακή αυτή μεταμόρφωση μπορεί πιθανώς να συμβάλει στη έξοδο από την οικονομική κρίση.
Η χάραξη πολιτικής
Οι πρωτοβουλίες για την εφαρμογή πολιτικών βιώσιμης ενέργειας ακολουθούν συνήθως μια ολοκληρωμένη προσέγγιση με επιπλέον διαχωρισμούς. Έτσι υπάρχουν:
- Ολοκληρωμένες προσεγγίσεις, όπου οι πρωτοβουλίες αποτελούν πιθανότατα μέρος ενός μεγαλύτερου προγράμματος ή σχεδίου δράσης, όπως είναι η Local Agenda 21 και οι Στρατηγικές για το τοπικό κλίμα,
- Πολυτομεακές πολιτικές, που αποτελούν και την πλειοψηφία ανάμεσα στις απαντήσεις των ερωτηθέντων και εμπλέκουν στην υλοποίηση των συγκεκριμένων πολιτικών περισσότερο του ενός τομέα δράσης. Βασικοί τομείς, τους οποίους επιλέγουν οι τοπικές αλλά και οι περιφερειακές αρχές για να υλοποιήσουν αντίστοιχες πολιτικές, είναι η παροχή και κατανομή ενέργειας, τα δημόσια κτίρια, αλλά και οι κατοικίες, όπως επίσης οι τομείς της επικοινωνίας και της ενημέρωσης.
Ο ρόλος της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης
Η πολυεπίπεδη διακυβέρνηση αποτελεί σημαντικό παράγοντα για τη χάραξη πολιτικών βιώσιμης ενέργειας.
Σύμφωνα με τις απαντήσεις που δόθηκαν στο πλαίσιο της έρευνας, η πλειοψηφία των πρωτοβουλιών έχει υλοποιηθεί σε συνεργασία με άλλα επίπεδα διακυβέρνησης, με την Τοπική Αυτοδιοίκηση να είναι η πιο συχνά εμπλεκόμενη σε τέτοιου είδους δράσεις. Το περιφερειακό και το εθνικό επίπεδο ακολουθούν, ενώ η Ευρωπαϊκή Ένωση αναφέρεται ως εταίρος στη μειοψηφία μόνο των περιπτώσεων.
Οι τοπικές κυβερνήσεις είναι αρμόδιες για την υλοποίηση των πρωτοβουλιών και την παροχή πόρων πέραν της χρηματοδότησης, ενώ οι περιφερειακές αρχές με τη σειρά τους είναι υπεύθυνες κυρίως για τη μόχλευση κεφαλαίων, που θα χρηματοδοτήσουν την εφαρμογή των δράσεων και σε λιγότερο βαθμό για την άμεση υλοποίησή τους. Ωστόσο, αυτό που τονίζεται στο σύνολο των απαντήσεων, είναι η άμεση σχέση που υπάρχει ανάμεσα στην επιτυχημένη εφαρμογή μιας δράσης και τη δημόσια συμμετοχή, την επαρκή ενημέρωση και το διάλογο με τους εταίρους.
Εμπόδια και προκλήσεις
Στην κορυφή της λίστας των προβλημάτων που αντιμετωπίζουν οι ερωτηθέντες κατά την εφαρμογή μιας πολιτικής για τη βιώσιμη ενέργεια βρίσκεται, αναμενόμενα, η έλλειψη χρηματοδότησης. Λόγω και της παρούσας χρηματοπιστωτικής κατάστασης οι διαθέσιμοι οικονομικοί πόροι συνεχώς μειώνονται και η εξάρτηση από εξωτερική χρηματοδότηση γίνεται ολοένα και πιο αναγκαία, δυσχεραίνοντας σε μεγάλο βαθμό την υλοποίηση δράσεων.
Αν λάβει κανείς υπόψη του ότι οι πολιτικές της βιώσιμης ενέργειας αποτελούν έναν από τους πυλώνες της στρατηγικής Ευρώπη 2020, αλλά και ένα σημαντικό παράγοντα που θα μπορούσε να λειτουργήσει προς την κατεύθυνση της εξόδου από την οικονομική κρίση, τόσο από την οικονομική όσο και από την περιβαλλοντική πλευρά του ζητήματος, οι επιπτώσεις της κρίσης στα συγκεκριμένα προγράμματα δημιουργούν μια σειρά από επιπλέον προβλήματα.
Εξίσου σημαντικό όμως είναι και το πρόβλημα έλλειψης ανθρωπίνου δυναμικού ικανού να δεσμευτεί στην υλοποίηση δράσεων σχετικών με τη βιώσιμη ενέργεια, όπως επίσης και η απουσία, σε πολλές περιπτώσεις, πολιτικής θέλησης σχετικά με τη λήψη αντίστοιχων πρωτοβουλιών και την εμπλοκή δημόσιων και ιδιωτικών εταίρων σε αυτές. Σε συνδυασμό μάλιστα με την απουσία κατάλληλου νομοθετικού πλαισίου, που θα διευκόλυνε τέτοιου είδους συνεργασίες, η διαδικασία υλοποίησης της εφαρμογής μιας αντίστοιχης πολιτικής μπορεί πολλές φορές να μην έχει τα αναμενόμενα αποτελέσματα.
Αντλώντας διδάγματα
Με την ολοκλήρωση της καταγραφής και επεξεργασίας των αποτελεσμάτων της έρευνας η Επιτροπή των Περιφερειών συνηγόρησε στη διαμόρφωση μιας στρατηγικής συμμαχίας ανάμεσα στις τοπικές και περιφερειακές αρχές, ώστε να διασφαλιστεί η ανάπτυξη των πολιτικών βιώσιμης ενέργειας, ζητώντας παράλληλα ένα νομοθετικό πλαίσιο που θα κατοχυρώνει και θα υποστηρίζει τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα των επενδυτικών αποφάσεων.
Παράλληλα, η έρευνα ανέδειξε μια σειρά από σημαντικούς παράγοντες που μπορούν να ενισχύσουν τη λήψη και την υλοποίηση αντίστοιχων πρωτοβουλιών, με κάποιους από τους σημαντικότερους να παρουσιάζονται παρακάτω:
- Η πολυεπίπεδη διακυβέρνηση αποτελεί βασικό παράγοντα στην εφαρμογή πολιτικών βιώσιμης ενέργειας από τη μεριά της χάραξης πολιτικών. Η συνεργασία δε, ανάμεσα στα διάφορα επίπεδα διακυβέρνησης είναι η κύρια μέθοδος για την υλοποίηση της στρατηγικής Ευρώπη 2020.
- Εφόσον η έλλειψη πόρων και η σε μεγάλο βαθμό εξάρτηση από εξωτερική χρηματοδότηση έχει αναδειχτεί ως το σημαντικότερο πρόβλημα, είναι αναγκαία η διασφάλιση των κονδυλίων των προϋπολογισμών για να μην υπάρχουν κενά στη διαδικασία υλοποίησης των πολιτικών.
- Είναι σημαντικό οι μικρές τοπικές αρχές με τους περιορισμένους πόρους να υποστηρίζονται τεχνικά στην προσπάθεια σχεδιασμού ενεργειακών πολιτικών και δράσεων. Πρωτοβουλίες όπως είναι το Σύμφωνο των Δημάρχων μπορούν να προσφέρουν την απαιτούμενη βοήθεια και ενίσχυση στους μικρούς ΟΤΑ.
Συμπεράσματα – Αποτελέσματα
Τα αποτελέσματα και οι επιδράσεις των πρωτοβουλιών σχετικά με τις πολιτικές βιώσιμης ενέργειας μπορούν να μετρηθούν και να αξιολογηθούν με τη χρήση ποσοτικών και / ή ποιοτικών δεικτών. Οι δείκτες που χρησιμοποιήθηκαν σε μεγαλύτερο βαθμό είναι οι εκπομπές του CO2 καιη ενεργειακή κατανάλωση, ενώ σε άλλες περιπτώσεις ως δείκτης αναφέρθηκε ο αριθμός των κτιρίων ή διαμερισμάτων που είχαν μηδενικές εκπομπές ή το ετήσιο οικονομικό όφελος από την πώληση ηλεκτρισμού, ακόμη και το ποσοστό ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης σε κάθε περίπτωση.
Σχεδόν το 47% των συμμετεχόντων στην έρευνα δήλωσαν ότι αναμένουν τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας, ως αποτέλεσμα των πρωτοβουλιών τους, ενώ το 37% θεωρεί ότι οι δράσεις που έχουν υλοποιηθεί μέχρι σήμερα θα προκαλέσουν νέο άμεσο εισόδημα και θα υποστηρίξουν τις Μικρομεσαίες Επιχειρήσεις.
Επιπλέον, μεγάλο ποσοστό των ερωτηθέντων πιστεύουν ότι οι δράσεις που έχουν αναλάβει κινούνται προς την κατεύθυνση των στόχων 20-20-20, σε συμφωνία και με το Σύμφωνο των Δημάρχων, ενώ θεωρούν ότι οι πρωτοβουλίες τους μπορούν να αποτελέσουν παραδείγματα «καλών πρακτικών» και για άλλες τοπικές και περιφερειακές αρχές που θα θελήσουν με τη σειρά τους να προχωρήσουν στη λήψη αντίστοιχων πρωτοβουλιών.
Καλές Πρακτικές
- Καθαρή Ενέργεια (Δήμος Reggio Emilia – Ιταλία)
Ο Δήμος Reggio Emilia άρχισε τη λειτουργία του πρώτου του ηλιακού ενεργειακού προγράμματος για την παραγωγή καθαρής ενέργειας. Η πρώτη φάση της πρωτοβουλίας περιλαμβάνει την εγκατάσταση ηλιακών συλλεκτών σε 10 δημοτικά κτίρια (σχολεία, αθλητικά κέντρα κα). Το σχέδιο προβλέπει επίσης φωτοβολταϊκές εγκαταστάσεις που καλύπτουν σχεδόν 6.000 m2 με συλλέκτες που παράγουν 1 MW ενέργειας, μειώνοντας την κατανάλωση πετρελαίου και τις εκπομπές CO2 καλύπτοντας τις ανάγκες 1.000 περίπου οικογενειών. Τα περιβαλλοντικά οφέλη αναμένεται να ακολουθήσουν σημαντικές οικονομικές εξοικονομήσεις, καθώς τα έσοδα από την πώληση της παραγόμενης ενέργειας όχι μόνο θα καλύψουν το κόστος της επένδυσης, αλλά θα δημιουργήσουν παράλληλα και ένα σταθερό ετήσιο εισόδημα. Επιπλέον, αναμένεται η δημιουργία νέων θέσεων εργασίας και η ενίσχυση της ανάπτυξης σε τοπικό επίπεδο.
Τα αποτελέσματα σε μια ματιά: παραγωγή καθαρής ενέργειας, μαζική μείωση εκπομπών CO2, δημιουργίαεισοδήματος που θα ενισχύσει τα δημόσια οικονομικά, δημιουργία νέων θέσεων εργασίας, ευαισθητοποίηση και ενημέρωση σχετικά με τις ΑΕΠ.
Περισσότερες πληροφορίες: www.municipio.re.it/energia
2. Εφαρμογή βιώσιμων και αποδοτικών βιο-καυσίμων δεύτερης γενιάς σε ένα αστικό περιβάλλον (Δήμος Θεσσαλονίκης – Ελλάδα)
Η πρωτοβουλία περιλαμβάνει τις ακόλουθες δράσεις:
α) δημιουργία δικτύου για τη συλλογή μαγειρικού λαδιού (Δήμος Θεσσαλονίκης και Ένωση Ιδιοκτητών Εστιατορίων Θεσσαλονίκης),
β) παραγωγή βιο-καυσίμων από το μαγειρικό λάδι με τη χρήση υδρογόνου που έχει παραχθεί από ενέργεια που προέρχεται από φωτοβολταικά συστήματα (Εθνικό Κέντρο για την Έρευνα και την Τεχνολογική Ανάπτυξη),
γ) διεξαγωγή δοκιμών στα βιο-καύσιμα που παράγονται (Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης),
δ) χρήση των βιο-καυσίμων στα δημοτικά οχήματα αποκομιδής απορριμμάτων και καταγραφή των αποτελεσμάτων.
Το πρόγραμμα αναμένεται να έχει σημαντικά περιβαλλοντικά οφέλη, συμβάλλοντας παράλληλα στην ενίσχυση της συνεργασίας δημόσιου και ιδιωτικού τομέα, ενώ αποτελεί ήδη καινοτομία σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
Τα αποτελέσματα σε μία ματιά: Περιορισμός στον όγκο των απορριμμάτων με τη συλλογή του μαγειρικού λαδιού, παραγωγή φιλικών προς το περιβάλλον βιο-καυσίμων, μείωση εκπομπών CO2, περιβαλλοντικά οφέλη από τη χρήση βιο-καυσίμων στα δημοτικά οχήματα.
Περισσότερες πληροφορίες: www.biofuels2g.gr
3. Ευρωπαϊκή Πρωτεύουσα Παθητικών Σπιτιών (Δήμος Φρανκφούρτης – Γερμανία)
Ο δήμος της Φρανκφούρτης έχει το μεγαλύτερο αριθμό παθητικών σπιτιών. Επιπλέον, μεγάλος αριθμός δημοτικών κτιρίων και νέων κατοικιών κατασκευάζονται ήδη σύμφωνα με τις προδιαγραφές των παθητικών σπιτιών. Το δημοτικό συμβούλιο της πόλης, προκειμένω να ενισχύσει την κατασκευή παθητικών κτιρίων και κατοικιών σε όλους τους τομείς της πόλης έλαβε τις εξής αποφάσεις:
α) σε περίπτωση που δημόσια γη διατεθεί προς πώληση ο αγοραστής είναι υποχρεωμένος να κτίσει σύμφωνα με τις προδιαγραφές των παθητικών κτιρίων,
β) στην περίπτωση μίσθωσης κτιρίων από τη δημοτική αρχή αυτή θα προχωρά μόνο αν τα κτίρια πληρούν τα κριτήρια των παθητικών κατασκευών, γ) η συνολική ενεργειακή παραγωγή των πολυώροφων κτιρίων της πόλης πρέπει να κυμαίνεται κάτω από 150 kWh/m2, ημισή εκ της οποία θα πρέπει να προέρχεται από ΑΕΠ.
Η πρωτοβουλία αποδεικνύει ότι η χαμηλή ενεργειακή κατανάλωση μπορεί να συνδυαστεί με την υψηλής ποιότητας κατασκευή, χωρίς να απαιτείται μεγάλο οικονομικό κόστος, το οποίο μπορεί να καλυφτεί σε σύντομο χρονικό διάστημα (κάτω από 15 χρόνια) μέσα από την εξοικονόμηση πόρων από τη μείωση της ενεργειακής κατανάλωσης. Επιπλέον αναμένεται η δημιουργία νέων θέσεων εργασίας και η ενίσχυση της τοπικής ανάπτυξης.
Τα αποτελέσματα σε μία ματιά: δημιουργία 60 νέων παθητικών δημοτικών κτιρίων και 3.000 κατοικιών, περιορισμός της ενεργειακής κατανάλωσης, δημιουργία νέων θέσεων εργασίας σε τοπικό επίπεδο.
Περισσότερες πληροφορίες: www.energiereferat.stadt-franfurt.de